Miesiąc po miesiącu, w okresie „ta”, miliony kobiet otwierają opakowanie jednego z produktów, które same określają się jako ”superchłonny” i kontynuują swoją codzienną rutynę. W rzeczywistości bardzo niewiele kobiet wie, że nic nie wydaje się bardziej nieszkodliwe niż produkt używany jako bariera między ciałem a odzieżą, jak ma to miejsce w przypadku podpaski.
Pod puszystą warstwą (i w niezliczonych przypadkach perfumowaną) kryje się nawet 90 % plastiku: polietylen, polipropylen, poliester, kleje akrylowe i superchłonne cząstki poliakrylanu sodu. W kontakcie z tarciem, ciepłem i wilgocią materiały te mogą rozpadać się na mikroskopijne fragmenty (nazywane mikroplastikami), których ludzkie oko nie dostrzega, ale które odczuwają skóra, błony śluzowe i środowisko.
W latach 90. po raz pierwszy zaczęto mówić o ”Zespół wstrząsu toksycznego związanego z tamponami”. Trzy dekady później dyskusja poszła dalej: podejrzewa się, że nie tylko bakterie, lecz także mikroskopijne polimery wywołują reakcje i niepożądane skutki w organizmie. Jeśli tampon badany w laboratorium uwalnia nawet do 17 miliardów nanoplastików, wyobraź sobie, jaka to ilość w ciągu roku używania podczas menstruacji. 
Kontekst, w skrócie:
-
W Rumunii kobieta zużywa średnio 240 podpasek rocznie.
-
Na całym świecie co roku wyrzuca się ponad 45 miliardów podpasek i tamponów.
-
Ponieważ każda z nich zawiera 2–5 g plastiku, mówimy o około 225 000 ton plastiku jednorazowego użytku każdego roku.
A prawdziwa stawka kryje się w skali nano: fragmenty mniejsze niż 5 mm, a nawet 1 µm, niemożliwe do odfiltrowania i rozłożenia, są już obecne w wodzie pitnej, w powietrzu atmosferycznym i, co zaskakujące, w naszych narządach rozrodczych.
Ukryty plastik w podpaskach powinien być dla nas poważnym sygnałem alarmowym!
Większość podpasek dostępnych w handlu ma strukturę czterowarstwową: zewnętrzną folię polietylenową (bariera przeciw przeciekaniu), warstwę superchłonnego rdzenia (poliakrylan sodu), siateczkę z polipropylenu (mającą bezpośredni kontakt ze skórą) oraz akrylowy klej na spodzie. Podczas ruchu te elementy uwalniają mikro- i nanowłókna, a testy in vitro wykazały, że tarcie symulowane przez 8 godzin może oddzielić setki tysięcy włókien z jednego produktu. 
Powstające mikroplastiki nie zatrzymują się na powierzchni skóry. Ze względu na swój rozmiar mogą przenikać przez mikrouszkodzenia, a naładowane elektrostatycznie polimery mogą przyczepiać się do białek komórkowych. Zarówno przedłużony kontakt ze skórą sromu, jak i podwyższona wilgotność tworzą środowisko sprzyjające wchłanianiu przez skórę. Badanie opublikowane w 2023 roku wykazało, że cząstki polietylenu o wielkości 200 nm zostały zinternalizowane przez komórki keratynocytów pochwy już po 4 godzinach od ekspozycji, co prowadziło do stresu oksydacyjnego, spadku żywotności i wywołania apoptozy. 
Inne badania na gryzoniach wskazują, że połknięte lub wchłonięte mikroplastiki mogą docierać do macicy i jajników, odpowiadając za zmniejszającą się liczbę pęcherzyków oraz zaburzenie równowagi hormonalnej, z potencjalnym wpływem na płodność. 
W 2024 roku kilku chińskich badaczy zidentyfikowało fragmenty polistyrenu i polietylenu w tkankach pobranych od pacjentek z torbielami jajników i adenomiozą, potwierdzając, że ekspozycja nie pozostaje wyłącznie na powierzchni ciała. W lutym 2025 roku europejski zespół poinformował (po raz pierwszy) o obecności mikroplastików w ludzkim płynie pęcherzykowym - tym samym płynie, który odżywia komórkę jajową przed owulacją. Wynik ten jest sygnałem alarmowym dla zdrowia reprodukcyjnego i dla możliwych skutków międzypokoleniowych. 
Co mówi nauka? Najbardziej istotne badania medyczne
W 2022 roku zespół z Middlesex University rozłożył na części 24 marki handlowe standardową metodą ”Syngina” (używaną zazwyczaj do testowania chłonności) i przeanalizował każdą warstwę za pomocą mikroskopii elektronowej, FT-IR i Ramana.
Wynik był wręcz szokujący, nawet dla ekspertów: połowa produktów miała włókna syntetyczne stykające się z błoną śluzową pochwy, a niektóre uwalniały nawet 17 miliardów nanoplastików z jednego tamponu, gdy roztwór testowy naśladował pH i temperaturę wydzielin pochwowych. Zespół obliczył, że przy średnim zużyciu 11 000 tamponów w ciągu życia kobiety skumulowana ekspozycja mogłaby przekroczyć 90 000 miliardów cząstek plastiku - ilość niemożliwą do przefiltrowania przez organizm i systemy oczyszczania. 
Dlaczego ta liczba ma znaczenie? Nanoplastiki (<100 nm) są na tyle małe, że mogą przenikać przez pory skóry, dostawać się do krążenia i transportować dodatki (ftalany, bisfenole) bezpośrednio do narządów. Ponadto ich duża powierzchnia działa jak gąbka dla trwałych zanieczyszczeń już obecnych w środowisku, wzmacniając ich toksyczność.
Eksperyment na keratynocytach pochwowych
Wiedziałam, że mikroplastiki mogą trafiać na skórę, ale nie, że mogą rzeczywiście „wnikać” do komórek dróg rodnych! W lipcu 2023 roku włoskie badaczki wystawiły hodowle ludzkich keratynocytów pochwowych na działanie cząstek polietylenu o wielkości 200 nm-9 µm. Już w ciągu 48 godzin cząstki zostały masowo zinternalizowane, zaburzyły organizację cytoszkieletu aktynowego i wywołały apoptozę; po 72 godzinach poziom reaktywnych form tlenu podwoił się, a geny odpowiedzialne za naprawę DNA uległy rozregulowaniu.
Zaskoczenie przyniosła analiza epigenetyczna: nawet po przerwaniu ekspozycji ekspresja metylo- i demetylotransferaz pozostała zmieniona, co sugeruje możliwe skutki przyspieszonego starzenia się tkanki. 
Mówiąc prościej, jeśli skóra sromu ulega mikrourazom podczas cyklu (podrażnienie, tarcie o bieliznę), naturalna bariera staje się cieńsza. Dlatego cząstki wielkości wirusów mogą tym łatwiej przenikać i mogą nasilać nawracające infekcje lub przewlekłe stany zapalne.
Mikroplastik w ludzkim płynie pęcherzykowym
Najbardziej niepokojące badanie opublikowano w marcu 2025 roku: włosko-chińskie konsorcjum przeanalizowało płyn pęcherzykowy (środowisko odżywcze, w którym dojrzewa komórka jajowa) u 19 kobiet poddawanych procedurom IVF.
Za pomocą mikroskopii ”laserowego Ramana” zidentyfikowano 1 739 cząstek mikroplastiku (21 % całkowitej liczby wykrytych ciał stałych), w tym polietylen, polipropylen i PET o wielkości poniżej 10 µm. U 14 uczestniczek znaleziono polimery <5 µm, o rozmiarze zdolnym do przenikania do oolemy (błony komórki jajowej) u zwierząt laboratoryjnych. Naukowcy zaobserwowali odwrotną korelację (nieistotną statystycznie w tej małej próbie) między gęstością mikroplastiku a wskaźnikiem dojrzewania oocytów. 
Nawet jeśli kobiety nie korzystają z IVF, wynik ten nadal ma znaczenie: płyn pęcherzykowy jest zaopatrywany przez krew jajnikową; każda wystarczająco mała cząstka obecna w krążeniu (czy to połknięta, wdychana, czy wchłonięta przez skórę z produktu chłonnego) może dotrzeć do tej samej mikroniszy, w której powstaje materiał genetyczny przyszłego dziecka.
Potwierdzenie mechanizmów i skutków długoterminowych
Badania ”in vivo” umożliwiają kontrolowaną ekspozycję i szczegółowe sekcje. Najczęściej cytowana praca (J Hazard Mater, 2022) podawała samicom myszy polistyren o wielkości 1 µm przez 35 dni. Cząstki gromadziły się w jajnikach, obniżały wskaźnik wydalenia pierwszego ciałka kierunkowego i pogarszały jakość komórek jajowych, jednocześnie zwiększając poziom wolnych rodników i obniżając poziom glutationu. 
Niedawno doświadczenia z nanoplastikiem o wielkości 70 nm, podawanym doustnie ciężarnym samicom, wykazały:
• spowolnienie wzrostu zarodków i większa resorpcja płodów;
• zaburzenia wydzielania progesteronu u matki;
• przenoszenie cząstek do wątroby i mózgu nowo narodzonych młodych. 
Wyniki te sugerują kaskadowy mechanizm: stres oksydacyjny ➔ stan zapalny jajników ➔ zaburzenie hormonów ➔ komórki jajowe słabej jakości ➔ obniżona płodność i ewentualnie skutki transgeneracyjne.
Zbieżne dowody z innych tkanek rozrodczych
W 2020 roku termin “Plasticenta” wszedł do żargonu medycznego po wykryciu mikroplastiku we wszystkich sześciu łożyskach zbadanych we włoskim badaniu, z fragmentami o wielkości 5–10 µm osadzonymi w kosmkach kosmówkowych – dokładnie w strefie wymiany składników odżywczych między matką a płodem. Później inne zespoły potwierdziły obecność cząstek w 100 % badanych łożysk, a także w tkankach macicy pobranych od pacjentek z adenomiozą i torbielami jajników.  
Kluczowa obserwacja: menstruacja jest zasadniczo comiesięcznym złuszczaniem wewnętrznej warstwy macicy. Jeśli plastik trafia do endometrium i jajnika, powstaje powtarzające się okno, przez które fragmenty mogą wnikać do organizmu lub go opuszczać, zwiększając narażenie.
Co to konkretnie oznacza?
Jeśli tampon uwalnia choćby 1 miliard cząstek, a warstwa majtek menstruacyjnych z bawełny organicznej uwalnia zero, wybór przejścia na materiały z certyfikatem GOTS nie jest już tylko gestem ekologicznym, lecz wyborem opartym naukowo na rzecz ochrony płodności.
Przykład: kobieta z obfitym krwawieniem menstruacyjnym zużywa 20 tamponów miesięcznie. Przy konserwatywnym scenariuszu 3 miliardów nanocząstek na tampon miesięczna ekspozycja sięga 60 miliardów, co odpowiada masie plastiku jednorazowego kubka rozdrobnionego do skali wirusowej.
Wpływ ekologiczny
Każda podpaska wyrzucona do kosza staje się w praktyce odpadem, który ulega fragmentacji foto-oksydacyjnej na otwartej przestrzeni lub na składowisku. Deszcze spłukują mikrocząstki do gleby i wód, gdzie są one połykane przez robaki, ryby, a ostatecznie wracają do łańcucha pokarmowego. Co roku rzeka Ganges transportuje około 10.000 ton odpadów menstruacyjnych do Oceanu Indyjskiego (wymowny przykład „eksport” mimowolnego przez polimery).  
Analizy cyklu życia pokazują, że jedno opakowanie podpasek wytwarza o 25 % więcej emisji ekwiwalentu CO₂ niż opakowanie tamponów z bawełny organicznej i 7 razy więcej niż kubeczek menstruacyjny używany ponownie przez 10 lat. 
Co robić?!
Przede wszystkim wybieraj sprawdzone materiały naturalne
Szukaj produktów z certyfikatem GOTS (Global Organic Textile Standard) lub OEKO-TEX ® Standard 100; ograniczają one zawartość pestycydów, barwników i pozostałości plastiku. Niebarwiona bawełna lub bambus przetwarzany mechanicznie zmniejszają ryzyko narażenia na polimery syntetyczne.
Poznaj rozwiązania przyjazne środowisku
Tutaj są uwzględnione kubeczek menstruacyjny FemiEko z silikonu medycznego (który ma żywotność ~10 lat), wielorazowe dyski menstruacyjne (które również znajdziesz w FemiEko, bardziej odpowiednie do aktywności sportowych, ponieważ zapewniają ochronę do 12 godzin) lub wielorazowa bielizna menstruacyjna (złożona z warstw wełny merino i Tencelu, nadających się do prania w 40 °C).
Badania wskazują, że kubeczek używany przez dekadę może zmniejszyć ślad węglowy o 94 % w porównaniu z podpaskami jednorazowymi. 
Przeczytaj etykietę także pod kątem użytego kleju!
Kleje termoplastyczne mogą zawierać ftalany lub bisfenole. Jeśli na opakowaniu nie są wyraźnie podane użyte materiały i ich pochodzenie, istnieją powody do ostrożności.
Zwracaj uwagę na proces higieny i rutynę prania
W przypadku artykułów wielorazowych natychmiast wypłucz je zimną wodą, a następnie wypierz w umiarkowanej temperaturze, bez syntetycznych płynów zmiękczających. Łagodne detergenty (na bazie mydła roślinnego) ograniczają pozostałości chemiczne.
Wyrzucaj odpowiedzialnie
Jeśli jednak używasz produktów jednorazowych, nie wyrzucaj ich do toalety. Zawiń je w papier i wyrzuć do odpadów zmieszanych. W Rumunii kilka sieci aptek prowadzi aktywne programy selektywnej zbiórki podpasek, ale ważne jest, aby sprawdzić ich dostępność.
